Hani var ya Şeyin Müdürü! (Dr.Tuncay Filiz)

  Diğer Yazıları

   Hani var ya...Şeyin müdürü!

Sinsice ve gizliden bir seyir izleyen unutkanlık çoğu zaman masum kabul edilebilir ancak bazen de önemli bir rahatsızlığın habercisi olabilir

"Hani o var ya Şeyin müdürü.. Uzun boylu,hay Allah! Söyleyiver canım adını birazdan hatırlarım
"Neydi onun ismikapıyı açan.." İşte o'nu çağırmışlar" diye devam ederken büyük bir sevinç ve coşkuyla hatırlamış olmanın keyfini en yüksek tonla dile getiren bir serzeniş: "Çilingir yaa Çilingir işte!"
"Nasıldı o gece ama... Müthiş bir performans vardı... İşte o günün akşamı sen söyleyiver şubat mıydı nisan mı?.."
Anımsatılırsa derin bir rahatlama ve söylemine devam arzusuya anımsatılmazsa? Giderek derinleşen bir mahcubiyet ve kaygı
Öylesine sinsice, öylesine de gizliden bir seyir izleyen unutkanlık. Çoğu zaman masum kabul edilir. Olabilir de... Hani anahtarı nereye koyduğunu unutmak gibisinden.
Ama anahtarı bulunca "Bunu buraya kim koymuş?" deniyorsa burada durmak lazım. Uyanık ve dikkatli olmak gerek! Bunu bir demans işareti olarak kabul etmek ve süratle tedbirlerini almak gerek!

Çalışmalar yetersiz
Bugün üzerinde durmaya çalışacağımız bilinen klasik bunamanın tıbbi terminolojide kabul gören yepyeni bir türü: Dil esaslı bunama... Kısaca dil bunaması da denebilir.
Daha düne kadar bunamanın en büyük nedeni olarak Alzheimer hastalığı gösterilmekteydi. Ancak son zamanlarda yapılan çok disiplinli çalışmalar Alzheimer'in tipik bulgularının dışında ilerleyici konuşma bozukluğu ile karakterize olan bu bunama türüne dikkat çekmektedir. Henüz sınırlı sayıda olgular bildirilmesi, az görülüşünden değil yeterli çalışmalar yapılmayışındandır.

Kaybolan kelime
Dil, düşüncelerimizi şifreleyerek kodlar ve karşımızdakine aktarır.
Kelime ve cümle dilin evrensel tasarımıdır.
Dil, beynimizin bir taraflarına depolanmış değişmez cümle kalıplarının anımsanarak sese dönüştürülmesi değildir.
Dil,insan zihnine yansıyıp düşünce olarak olgunlaşan somut gerçeğin kelimeler ve onların oluşturduğu zincir ile anlatılmasıdır.
Kelimeler halka, zincir ise cümledir. Doğuştan ya da sonradan bir hastalık olmadan bu halkaların ya da zincirin ifade edilemediği durumlar elbette bozulmuş bir konuşma ile karşımıza çıkarlar. Dilden gelen bu konuşma bozukluğuna tıbbi terminolojide afazi adı verilir. Bir başka deyişle uyanık, zihinsel bakımdan tam ve organ bakımından kusursuz bir kişide konuşma bozuksa buna afazi denir.
Başlangıçta her zaman için değil ama zaman zaman nesnelerin ismini hatirlayamama sonucu zincir kopar.
Kaybolan kelime bulunup yerine konmazsa kişi söylemek istediklerini ifade edemez.Bu yüzden hasta yukarıda betimlediğimiz kendini zorlayan sıkıntılı davranışlar göstermeye başlar.

İlk iki yıl önemli
Bu yakınmalar en az iki yıldan beri devam ediyorsa önemli bir işaret olarak algılanmalıdır.
Klasik bunama yada Alzheimer hastalarında görülen duygusal ilgisizlikler, yargıda bulunamama ve görsel algılama bozuklukları ilk iki yıl dil esaslı demansda görülmez.
Basit matematik işlemlerini ve basit çizimleri yapamaz duruma gelebilirler.
Doktorun tarif ettiği bir hareketi yerine getirmekte zorlanabilirler.
Önemle bir kez daha vurgulamak gerekir ki, tüm bu durumlar günlük yaşam aktivitelerini kısıtlamaz. Yargı ve muhakemelerini olumsuz etkilemez.
Ancak gerekli önlemler alınmaz ve hastalık ilerlerse iki yıl sonra klasik bunamanın tüm bulguları tabloya hakim olabilir. İşte bu nedenlerden dolayı erken tanı ile uygun önlemlerin alınması büyük bir önem taşımaktadır Dil Esaslı Demans yada İlerleyici Konuşma Bozukluğu için...

Konuşma merkezi
Dilin komuta merkezi beynimizin sol yarısına yerleşmiş bir sinir ağıdır. İnsanların % 96'sında durum böyledir. Hiçbir gramatik özellik göstermeyen işaret dili de beynimizin sol yarı küresi tarafından kontrol edilir. Bundan 2.5 milyon yıl önce yaşadığı tahmin edilen homo habilis'in ilk insan dilini kullandığı tahmin edilmektedir.

Nasıl tanı konur?
Dil esaslı bunamalarda :
Sözcük hatırlamada zorlanma,
Konuşma biçiminde anormalleşme,
Telaffuz hataları esas olarak doktora başvurma nedenleridir.
Günlük olayları hatırlamakta ve mantıklı kararlar üretmekte bir sorunları yoktur.
Yaratıcı sosyal faaliyetlerine sonuna kadar devam ederler. Resim, heykel, bahçe işleri gibi. Oysa Alzheimer hastaları bu faaliyetlere başından itibaren küskün ve ilgisiz kalırlar.
Manyetik rezonans ve SPECT adı verilen görüntüleme yöntemleri ile organik hastalık nedenleri dışlanır.
İlk iki yıl içinde Alzheimer bulgularının olmayışı önemli bir kriterdir.

Nasıl tedavi edilir
Günlük yaşam aktivitelerinde bozulma her hastada farklı olabileceğinden kişiye özel bir tedavi stratejisi oluşturulur.
Bir konuşma terapisti tarafından değerlendirilerek özgün ve alternatif iletişim teknikleri sağlanır.(Kişisel bilgisayar kullanımı gibi)
Alzheimer'dan farkı vurgulanıp aile ve çevrenin psikolojik ve sosyal desteği sağlanır.
Bugün için tedavide etkili bir ilaç bulunamamıştır.
Hastalığın iyi anlaşılması ve benzerlerinden ayırt edilmesiyle birlikte etkili ilaç arayışları da devam etmektedir.

Bunama nedir?
Öğrenme, yer-zaman tayini, hafıza, konuşma ve kişilik gibi zihinsel işlevlerin bozulmasıdır. İlerleyici olup günlük yaşam aktivitesini olumsuz bir sürece sokar.
Dünyada her yıl 100 bin kişiden, 70-75'inde demans görüldüğü bildirilmektedir. Yaş artmasıyla birlikte görülme sıklığı da artar. 65 yaş üstünde % 15 görülmektedir. En sık görülen demans türü Alzheimer hastalığıdır.
Başlangıçta kişi okuduklarını anlamada zorlanır. Giderek geçmişte olan olayları unutmaya başlar. Alışverişte almaso gerekenleri unutmaso ilk bulgulardan biri olabilir.

Alzheimer hastalığı
Yavaş ilerleyen ve en sık görülen bir demans türüdür. En çok 40-85 yaşları arasında ortaya çıkar. Bulaşıcı bir hastalık değildir. Ailesel geçiş ortalama % 3
dolaylarındadır. Kadınlarda erkeklerden daha fazla görülmektedir.
Kişisel eşyalarını kaybetme, sık sık aynı soruları tekrar etme, yakın zamana ait olayları unutma erken ve bu hastalığa özgün yakınmalardır.

Demans nedenleri
* Alzheimer hastalığı
* Enfeksiyon hastalıkları: AIDS, Tüberküloz, frengi
* Damar hastalıkları: Beyin damarlarında tıkanma, hipertansiyon
* Beyin hastalıkları:Beyin tümörleri, Parkinson, MS(Multiple skleroz)
* Kafa travmaları
* Tiroid bezinin az çalışması ile karakterize hipotiroidi
* Alkol
* Uyuşturucu ilaçlar
* B12 vitamin eksikliği
* Depresyon
* Şizofreni